PORTAL SPOŁECZNOŚCIOWY
MIESIĘCZNIK "KATECHETA"

Nauczanie w katechezie - s. Dominika Dudzik CSP, katechetka z LO im. Marsz. S. Małachowskiego w Płocku

 

Referat został wygłoszony na spotkaniach dla katechetów szkół ponadgimnazjalnych w Ciechanowie i Płocku w dniach 14 - 15 listopada 2007 r.

 

 Nauczanie w katechezie
 

Programowanie, programy i podręczniki,
źródła programów do nauczania religii.

Wraz z powrotem lekcji religii do szkoły nie od razu pojawiły się nowe programy nauczania i wychowania, lecz posługiwano się programem z 1971 r. Katecheza jednak musiała poddać się nie tylko wymogom płynącym z obszaru edukacji, ale zmienionemu kontekstowi społecznemu, politycznemu i kulturowemu, aby określić w ten sposób swoje miejsce i rolę w wychowaniu chrześcijańskim młodego pokolenia Polaków.

Reforma edukacji i pojawienie się nowych etapów edukacyjnych, wymusiło i przyspieszyło pracę nad reformą programu katechezy w szkole, a także katechezy przy parafii.

Warunki obecności lekcji religii w szkole przedstawione zostały najpierw w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 roku (nowelizacja z dnia 25 sierpnia 1993), a następnie zmienione w rozporządzeniu z 30 czerwca 1999 r. W kwestii programów postanowiono w nich, że będą one opracowywane i zatwierdzane przez właściwe władze kościelne oraz przedstawiane Ministrowi Edukacji Narodowej do wiadomości. Programy nauczania religii, według rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej, mają respektować ogólne wskazania edukacyjne, a mianowicie zawierać systematyczną prezentację treści kształcenia ujętych w podstawie programowej, opisanych jako przedmiot, blok przedmiotowy, kształcenie zintegrowane lub ścieżka edukacyjna oraz wskazówki ułatwiające samodzielną pracę ucznia.

Kościół katolicki podjął równoległe prace zarówno nad krajowym Dyrektorium Katechetycznym, jak i nad Podstawą programową katechezy, jak również nad Programem nauczania religii. Działania te odbywały się w porządku prawnym, zgodnym z naturą edukacji i katechezy.

Autorzy dokumentów bazowali m. in. na Dyrektorium Ogólnym o katechizacji. Celem tego watykańskiego Dyrektorium jest przedstawienie fundamentalnych zasad teologiczno – duszpasterskich wynikających dla katechezy całego Kościoła z Soboru Watykańskiego II oraz posoborowego nauczania Kościoła, głównie z encyklik i adhortacji podejmujących zagadnienia katechezy (adhortacji Ewangelii nuntiandiCatechesi Tradendae), a także z KKK.

Te same dokumenty Kościoła stanowią także źródło i podstawę dla Dyrektorium katechetycznego Kościoła katolickiego w Polsce. Celem tego dokumentu jest poddanie refleksji działalności katechetycznej Kościoła. (Wstęp abp K. Nycz). Pragnie się w nim lepiej zrozumieć szeroko pojętą naturę katechezy, zgodnie z tezą, że jej podmiotem jest cały Kościół. Dlatego poddaje się analizie „wszystkie miejsca katechezy, od rodziny poprzez parafię, aż do szkoły”. Odnośnie do lekcji religii, pragnie się ją postrzegać jako formę równoległą do katechezy: „nauczanie religii w szkole i katecheza wzajemnie się uzupełniają” (DKKKP 82).

Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce jest dokumentem nowym, a zarazem pierwszym tego rodzaju w naszym kraju. Nie ma odpowiedników, z którymi można by go porównać, by dokonać analizy i oceny krytyczno – porównawczej. Opracowania Dyrektorium domagała się Stolica Apostolska. Choć było zalecenie Stolicy Apostolskiej zamieszczone w Dyrektorium katechetycznym z 1971 r., nie zostało ono przez Polski Episkopat podjęte. Katecheza dzieci i młodzieży była wbudowana w strukturę życia parafialnego. Problemy katechezy wynikały z laicyzacyjnych działań ówczesnej władzy państwowej.

Dyrektorium należy uznać za dokument dający podstawę do dalszych prac nad określeniem tożsamości lekcji religii w szkole, bowiem zawiera ono całościowe spojrzenie na katechezę w Polsce.

Cel i zadania Podstawy programowej katechezy Kościoła katolickiego w Polsce.

Zgodnie za zasadami określonymi w systemie edukacji polskiej, Podstawa Programowa ma służyć integralnemu rozumieniu procesu uczenia się i nauczania, jak również wydobywaniu wychowawczego charakteru wspólnoty szkolnej. Integralność ta szczegółowo dotyczy nauczania, kształcenia umiejętności i wychowania. Powodzenie natomiast działalności edukacyjnej szkoły uzależnia się od szkolnego zestawu programów nauczania, który obejmuje całą działalność szkoły z punktu widzenia dydaktycznego, z koniecznym uwzględnieniem wymiaru wychowawczego, jak również od programu wychowawczego szkoły, który ma opisywać w sposób całościowy wszystkie treści i działania mające być podejmowane przez wszystkich nauczycieli. Jest rodzajem dokumentu, który wyznacza podstawowe cele szkoły, jakie winny później znaleźć swoją konkretną realizację w poszczególnych programach szkolnych.

Podejmując powyższe wskazania, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce pragnie w obszarze wychowania religijnego ukazywać podstawowe cele i zadania, oraz określić, czemu ma służyć nauczanie i wychowanie na terenie szkoły. Dlatego za uprzywilejowaną kategorię w tym dokumencie uznano właśnie cele katechetyczne, analogicznie do celów edukacyjnych, w których upatruje się nie tylko naturę czy charakterystykę właściwą edukacji, ale i jej przewidywaną skuteczność. Ściśle z nimi związane są inne kategorie, funkcjonujące w obszarze edukacji: zadania lekcji religii, treści, osiągnięcia.

Podstawa programowa ukazuje poszczególne etapy edukacji szkolnej, w których zawarte są następujące zagadnienia:
- charakterystyka psychologiczna dzieci młodzieży na danym etapie edukacji
- podstawa programowa nauki religii
- korelacja ze szkolnymi przedmiotami ogólnokształcącymi i ścieżkami edukacyjnymi
- propozycje współpracy środowisk katechetycznych.

W Podstawie programowej Kościoła katolickiego w Polsce treści prezentowane są w dwojakiej formie: tabelarycznej i opisowej. Obie formy ukazują ogólną panoramę procesu edukacyjnego poprzez powiązanie celów, treści zadań i osiągnięć z zadaniami nauczania religijnego.

W Podstawie programowej zwraca się uwagę na korelację międzyprzedmiotową. Ma ona uwrażliwiać twórców programów na te przedmioty szkolne, którymi w sposób szczególny zainteresowana jest lekcja religii. Głównie chodzi o głębszą identyfikację z ogólnym procesem edukacyjnym. Tę identyfikację uzyskuje się poprzez podjęcie funkcji integrującej, ale także uzupełniającej lub polemicznej w stosunku do innych przedmiotów szkolnych. Są to zasadniczo przedmioty humanistyczne, głównie język polski, historia, wiedza o społeczeństwie, sztuka, przyroda, biologia, geografia, podstawy przedsiębiorczości.

W Podstawie programowej nie zapomina się o ścieżkach edukacyjnych. Uwzględnia się edukację prozdrowotną, filozoficzną, ekologiczną, czytelniczą i medialną, wychowanie do życia w społeczeństwie, edukację europejską, kulturową.
Ostatnia część Podstawy wskazuje na możliwości współpracy lekcji religii z podstawowymi środowiskami katechezy, jakimi są rodzina i parafia.

Cel i zadania Programu nauczania religii.

Program nauczania religii uwzględnia wytyczne zawarte zarówno w Dyrektorium katechetycznym Kościoła katolickiego w Polsce, jak i w Podstawie programowej.

Program nauczania religii jest podstawą do tworzenia podręczników. Program stanowi pomoc dla tworzących programy w diecezji lub programy autorskie, a także katechetów praktyków zmierzających adoptować program do zapotrzebowań własnej szkoły.

W strukturze Programu mieszczą się następujące elementy składowe przeznaczone dla każdej klasy: tytuł roku, wstęp, bloki tematyczne zawierające cele katechetyczne, treści, zadania nauczyciela religii, korelacje z innymi przedmiotami i ze ścieżkami edukacyjnymi, wskazania do realizacji programu, zamierzone osiągnięcia.

Podstawowym przesłaniem Programu nauczania religii jest wierność Bogu i człowiekowi. Według ks. Z. Marka, wierność Bogu realizowana jest poprzez jego chrystocentryzm. Jezus Chrystus zarówno przekazuje słowo Boże, jak i sam jest słowem Boga. Jest On centrum tajemnicy zbawienia, w której zostały ofiarowane człowiekowi możliwości poznania i interpretowania źródeł Objawienia (będące świadectwem żywej obecności Boga w ludzkiej historii), nawiązywania bezpośredniego kontaktu z Bogiem, ważnego dla poszukiwania sensu i celu życia, wzbudzania nowych doświadczeń wiary, jak i odkrywania fundamentu dla formowania określonych zachowań, postaw i norm postępowania. Chodzi o to, aby wychowanie łączyć z procesami, w których wychowanek uczy się sposobów odpowiadania na odkryte wezwanie Boga. Chodzi o to, aby osobowy Bóg stał się fundamentem wyborów dokonywanych przez katechizowanych.

Wierność człowiekowi rozumiana jest w Programie przede wszystkim jako troska o rozwój osoby. Służyć temu mają odpowiednio sformułowane cele, wskazane treści, zadania nauczyciela, jak również korelacje z innymi przedmiotami szkolnymi i ścieżkami edukacyjnymi. Jak podaje ks. Z. Marek, dzięki tym wskazaniom Program ukazuje chrześcijaństwo w kategoriach faktycznej służby człowiekowi: ukazuje angażowanie się samego Boga na rzecz życia człowieka oraz uczy, w jaki sposób człowiek może z Bogiem w tym dziele współdziałać.

Szczegółowa analiza tematów zaproponowanych w Programie nauczania religii każe potwierdzić tezę, że chrześcijaństwo i Kościół pragną służyć uczniowi w jego pełnym rozwoju poprzez udzielanie odpowiedzi na najbardziej egzystencjalne pytania człowieka. W tym dokumencie jest wiele odniesień do sytuacji egzystencjalnych ucznia, w tym szkolnych, do doświadczeń ucznia, do jego środowiska, do kultury, jak i takich ujęć, które wyraźnie wskazują na interpretacyjną rolę religii w odniesieniu do życia i kultury.

Programy nie tyle istnieją, ile się tworzą, modyfikują, dopełniają. Należy więc przypuszczać, że aktualnie obowiązujące będą także, czy już są, doskonalone w wielu powstających dzisiaj podręcznikach i programach autorskich. Takie bowiem jest ich zadanie: dokonywać szczegółowych adaptacji i przekazywać Orędzie zbawienia w konkretnych uwarunkowaniach kulturowych. Nie należy jednak zapominać, że i dokumenty o charakterze ogólnym wymagają okresowej weryfikacji, aby nie traciły nic z rozpoznawania i właściwego odczytywania aktualnych trendów kulturowych, społecznych, edukacyjnych i eklezjalnych, aby pozostawały wrażliwe na wciąż pozostające wyzwaniem dla formacji chrześcijańskiej „znaki czasu”.

W kwestiach dotyczących programów nauczania i podręczników określa się szereg szczegółowych zasad. Zatwierdza je przewodniczący Komisji Wychowania Katolickiego (programy i podręczniki dla jednej diecezji oraz autorskie zatwierdza biskup diecezjalny, któremu sugeruje się, aby korzystał z procedury zatwierdzania wypracowanej przez Komisje Wychowania Katolickiego. Może on także korzystać z programów ogólnopolskich).

Zatwierdzane są tylko te programy, do których są opracowane podręczniki dla uczniów oraz poradniki metodyczne dla nauczycieli.

Warunkami koniecznymi do zatwierdzenia programu nauczania są: zgodność z Podstawą Programową katechezy kościoła w Polsce, poprawność teologiczna, katechetyczna i metodyczna oraz istotnie nowe wartości w odniesieniu do programów i podręczników  uprzednio już zatwierdzonych.

Stałym elementem procesu zatwierdzania programów i podręczników jest pozytywna recenzja konsultantów z Komisji Wychowania Katolickiego na podstawie pozytywnych recenzji rzeczoznawców.

Programy i podręczniki do użytku ogólnopolskiego przedstawia Komisji Wychowania Katolickiego biskup diecezjalny lub Wydział Teologiczny wyższej uczelni.

Powody dla których wpisuje się nr programów:
1)    Władze oświatowe ( a w przypadku religii także kościelne) muszą mieć precyzyjną informację o tym, z którego programu korzysta nauczyciel. Tę informację określa numer programu.
2)    Konieczność wpisywania nr programu przypomina nauczycielowi, iż to, co czyni w szkole, na lekcji, ma być działaniem intencjonalnym, zaprogramowanym, że ma do spełnienia pewne określone cele.

W numerze programów zawarta jest informacja:
a) że jest on dla całej Polski, czy dla konkretnej diecezji
b) o etapie edukacyjnym
c) rok zatwierdzenia

Podręczniki ze słowem Droga w tytule.

Podręczniki ze słowem Droga w tytule zostały zredagowane z myślą realizowania podstawowych zadań katechezy, wskazanych w Dyrektorium Ogólnym o katechizacji, odzwierciedlają w swych założeniach wskazania Programu nauczania religii dla tego etapu katechizacji, a w szczególności zadań związanych z pouczeniem w wierze, wtajemniczeniem w życie wiary i wychowania chrześcijańskiego. Ich zasadnicza treść skierowana jest na odkrywanie przed katechizowanym tajemnicy Jezusa Chrystusa Zmartwychwstałego Pana.

Materiał podzielono na 5 bloków. Każda jednostka składa się z 4 części: problem, stanowisko Kościoła, pytania, modlitwa.

W podręczniku metodycznym zawarto sugestie konspektów katechez, które zawierają bogaty materiał myśli teologicznej i nauczania Kościoła. Autorzy koncentrują się na przedstawieniu źródeł treści katechezy, a nie na szczegółowym scenariuszu lekcji.

Proponowane metody zachęcają do współpracy z innymi, a zamieszczone pytania w podręczniku do autorefleksji oraz pracy nad rozwijaniem braterskiej miłości.

Pojawiały się liczne trudności z korzystaniem z nowym podręcznikiem do nauki religii. Katecheci zgłaszali swoje uwagi podczas spotkań katechetycznych. Wychodząc na przeciw problemom zorganizowano na terenie Polski i diecezji płockiej następujące spotkania:
Sympozjum pt. Jezus Chrystus centrum katechizacji / Jak przybliżać Jezusa Chrystusa, warsztaty metodyczne pt.: Możliwość wykorzystania  podręcznika w katechezie, warsztaty metodyczne pt.: Metody pracy z treściami religijnymi w szkolnym nauczaniu religii. Wokół podręczników ze słowem „Droga” w tytule.

Należy zaznaczyć, że nawet najlepsze podręczniki same z siebie nie zdołają zaspokoić wszystkich potrzeb katechizowanych, zawsze powinny im towarzyszyć wewnętrzne i zewnętrzne zaangażowanie katechety, jego przygotowanie i formacja na płaszczyźnie ludzkiej, chrześcijańskiej,  pedagogicznej i dydaktycznej.

Źródła:
Kongregacja ds. Duchowieństwa, Dyrektorium Ogólne o katechizacji, Poznań  1997
Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa oraz Program nauki religii dla szkół podstawowych , gimnazjów i szkół ponadpodstawowych, Poznań 1999.
Konferencja Episkopatu Polski, Dyrektorium katechetyczne Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 2001.
Konferencja Episkopatu Polski, Podstawa programowa katechezy Kościoła katolickiego w Polsce, Kraków 2001.
Komisja Wychowania Katolickiego Konferencji Episkopatu Polski, Program nauczania religii, Kraków 2001.
Z. Marek, Nowe dokumenty katechetyczne, „Katecheta” (2002) nr 12.
Z. Marek, Teologiczno – wychowawcze założenia podręczników do nauki religii ze słowem „Droga” w tytule, „Katecheta” (2003) nr 12.
J. Szpet, W drodze do nowego programu katechetycznego, „Katecheta” (2000) nr 7-8.
P. Tomasik, Jakie numery programów nauczania religii należy wpisywać do dzienników lekcyjnych?, Katecheta (2002) nr 1.

Opracowała: s. Dominika Dudzik CSP, katechetka z LO im. Marsz. S.. Małachowskiego w Płocku 
© 2008 Diecezja Płocka